fbpx
Zoeken
Bekijk alle artikelen van

De moeder, het personage: een overzicht van de interessantste moederpersonages in de literatuur

Een moeder is een eerste veilige haven, een bodemloze put van vergevingsgezindheid – naar Balzac ooit zei – en een bron van huiselijke warmte. In 2019 koos Stichting CPNB ‘De moeder, de vrouw’ zelfs als thema van de Boekenweek. Een vrouw is natuurlijk meer dan een moeder en zeker vandaag kunnen en willen we haar niet reduceren tot een zorgende kloek of een broedmachine. Toch heeft nagenoeg iedereen de relatie tot een moeder(figuur) ervaren. De moederfiguur, in alle complexiteit en veelzijdigheid, leende zich vaak tot interessante personages in de letteren. Daarom: een kleine selectie van de excentrieke, liefdevolle en kille moeders die de literatuur rijk is.

Joba Katadreuffe uit Karakter van Ferdinand Bordewijk (Oorspronkelijk verschenen in 1936 en uitgegeven door Nijgh & Van Ditmar)

Een warme moeder kan je Joba Katadreuffe niet noemen: haar ogen, die ‘zoo konden onweren’ maken dat haar zoon Jacob zich in haar aanwezigheid zelden op zijn gemak voelt. Jacob groeit op zonder vader – zijn moeder weigerde bewust om te trouwen met haar werkgever, die haar bezwangerde. Moeder en zoon gaan op een stroeve manier met elkaar om: ‘hun stilzwijgen was soms op de grens van vijandschap.’ Criticus Menno ter Braak stelde dat Joba Katadreuffe een van de ‘beste en levendste romanfiguren [is], die Bordewijk ooit gecreëerd heeft.’

Ferdinand Bordewijk (1884-1965) was in hoofdberoep advocaat in een Rotterdams kantoor. Zijn ervaring in dat milieu schemert later door in zijn prozaïsch werk. Hij debuteerde in 1916 met een gedichtenbundel Paddenstoelen en publiceerde in de jaren ’20 de Fantastische verhalen, 13 kortverhalen in drie boeken. De duistere en misdadige ondertoon van die novellen zette de krijtlijnen van zijn latere werk, maar Bordewijk vestigde zijn naam in de letteren vooral met zijn korte romans Blokken (1931), Knorrende beesten (1933) en Bint (1934). De kenmerkende stijl van die romans is beknopt en afgemeten, de auteur lijkt al het “overbodige” te schuwen. Waar Blokken een dystopische roman is in de setting van een totalitaire staat, schetsen zijn langere romans een meer “gewone” wereld. Zo is het succesvolle Karakters (1938) een bildungsroman over een jongeman die zich een weg zoekt in de Rotterdamse advocatenwereld. Ferdinand Bordewijk zijn gehele oeuvre werd bekroond met de Constantijn Huygensprijs. Zijn bekendste, vooroorlogse werken zijn te vinden bij Nijgh & Van Ditmar. Zijn na-oorlogswerk, dat voornamelijk bestaat uit verhalen, is niet meer in druk, maar vind je wel nog tweedehands. Ferdinand Bordewijk bleef actief schrijven tot zijn dood.

Lily Potter-Evers uit de Harry Potter-reeks van J.K. Rowling (Verschenen tussen 1997 en 2007 en uitgegeven door De Harmonie)

Dat moederliefde sterk kan zijn, bewijst het verhaal van tovenaarsleerling Harry Potter. Door Lily’s liefde weet Harry als baby de doodsvloek van de duistere tovenaar Voldemort te overleven. Lily komt zelf om als ze haar zoon probeert te beschermen. Hoewel Harry zonder zijn moeder opgroeit, komt ze regelmatig voorbij in de Harry Potter-boekenreeks: zelfs wanneer Harry het op zijn elfde nogmaals tegen Voldemort opneemt, blijkt dat de liefde van zijn moeder zo sterk was dat deze Heer van het Duister opnieuw het loodje legt.

J.K. Rowling hoeven we je waarschijnlijk niet meer voor te stellen. Ze verkocht 500 miljoen exemplaren van haar Harry Potterboeken en ze is een van de bestbetaalde auteurs ter wereld. In het begin van de jaren ’90 verzon Rowling het gebrilde jongetje uit de bezemkast die zijn tovenaarsgaven zou ontdekken en zeven boeken lang de strijd zou aanbinden met Hij-die-niet-genoemd-mag-worden. Toch was het pas in 1997 dat J. K. Rowling een uitgever vond die overtuigd was en Harry Potter een kans wou geven. De rest is geschiedenis, en heden! Tot op vandaag leeft er een ware Harry Pottercultus en grote filmhuizen duiken nog geregeld in de fantasiewereld van dreuzels, dementors en draken om inspiratie te vinden voor allerlei spin-offs. De Nederlandse vertaling van de Harry Potters vind je bij Uitgeverij De Harmonie in een vertaling door Wiebe Buddingh’, jawel, de zoon van de Nederlandse dichter C. Buddingh’. Het enorme succes van de Potterreeks zou ons bijna doen vergeten dat J. K. Rowling ook ander werk schreef. Met Een goede raad (The Casual Vacancy, 2012) en de detectivereeks Cormoran Strike, die ze uitbrengt onder het pseudoniem Robert Galbraith en die ondertussen al uit vijf delen bestaat, bewees Rowling ook succesvol te zijn voor volwassenen.

Johanna Bamberg uit Mevrouw mijn moeder van Yvonne Keuls (Uitgegeven in 1999 door Ambo|Anthos)

Yvonne Keuls schetst in deze autobiografische roman een intiem portret van haar Indische moeder Johanna. Hun relatie is niet altijd even rooskleurig: Keuls’ moeder is excentriek en conservatief, en heeft moeite met haar integratie in Nederland. Keuls deelt, naast de botsingen met haar moeder, ook de fijne herinneringen: Johanna’s verzameldrift, snoepjes uitkiezen bij de plaatselijke bakkerij en het jaarlijkse ‘puppy’s snuffelen’.

Yvonne Keuls werd geboren in Nederlands-Indië en verhuisde op haar zevende naar Nederland. In het begin van haar carrière schreef ze stukjes toneel voor kinderen en ook toen ze romans begon te schrijven, vond ze inspiratie in de leefwereld van jongeren. Ze belicht echter niet de zonnige kant van het kind zijn: haar werk gaat over verslaving, dakloosheid en prostitutie. Met romans zoals Jan Rap en z’n maat (1977), dat ook een toneelstuk en film werd, en De moeder van David S., geb. 3 juli 1959 (1980) werd Yvonne Keuls bekend bij het grote publiek, of toch zeker bij het publiek van middelbare schoolleeftijd. Het lectoraat van Keuls verslindt makkelijk haar eenvoudige en heldere stijl en kampt met dezelfde besognes als de jeugdige hoofdpersonages, ook al begeven die zich in de marge van de samenleving. De schrijfster engageerde zich ook daadwerkelijk voor mensen aan de zelfkant van de maatschappij: ze werkte in centra voor daklozen en verslaafden. Alle sociale problematieken uit haar werk zijn, volgens haar, gebaseerd op echte verhalen. Later schreef Keuls meer autobiografisch werk. In Daniel Maandag (1988) legt ze haar oorlogsherinneringen aan de WO II bloot en in De tocht van het kind (1990) graaft ze naar haar vroegste ervaringen uit Indië. Je vind de werken van Yvonne Keuls bij Ambo|Anthos.

Eva Khatchadourian uit We moeten het even over Kevin hebben van Lionel Shriver (Verschenen in 2003 en uitgegeven door Atlas Contact)

Kevin, de zoon van Eva Khatchadourian, is zeker geen lieverdje. Van kinds af aan treitert, saboteert en vernedert hij zijn moeder. Eva is hopeloos – Kevin lijkt het alleen op haar gemunt te hebben. Is zijzelf misschien verantwoordelijk voor het wrede gedrag van haar zoon? We moeten het even over Kevin hebben laat zien dat liefde tussen moeder en kind niet vanzelfsprekend is. In het geval van de onuitstaanbare Kevin is haat immers meer op z’n plaats.

Het pijnlijk delicaat onderwerp van We need to talk about Kevin (2003) (We moeten het even over Kevin hebben) – ouderschap zonder liefde voor het kind – steekt niet af tegen de thema’s van Shrivers andere romans. In Big Brother (2013) schrijft ze over morbide obesitas – ze haalde inspiratie bij haar oudere broer die aan de ziekte lijdt – en in So much for that (2010) over kanker en de kapitalistische Amerikaanse economie met haar falende gezondheidszorg. Zelf zegt ze een voorliefde te hebben voor personages waarmee de lezer moeilijk sympathiseert. Zo werd een van de personages van The Motion of the Body Through Space (2020) (De weg van de meeste weerstand) een witte man van middelbare leeftijd die zich intensief wijdt aan hardlopen en prat gaat op die “gezonde” gewoonte, die hem ontegensprekelijk gediciplineerder en verhevener maakt dan zijn medemens. In haar werk goochelt Shriver met maatschappelijke kwesties en haar standpunten zijn niet zelden controversieel. Ze hekelt de Amerikaanse identiteitspolitiek die zich buitensporig zou inzetten voor bijvoorbeeld gendergelijkheid en ze kantte zich tegen het inclusiviteitsmanifest van Penguin Publishers. Zo zou ze ooit gezegd hebben dat men er vanaf heden steevast kan van uitgaan dat een manuscript geschreven door “een homoseksuele transgender van Caraïbische afkomst, die de schoolbanken verliet op zijn zeven en de stad rond host met een scootmobiel, gepubliceerd zal worden, ook al is dat manuscript een incoherente, slaapverwekkende, temende en gevoelloze stapel oud papier”. Lionel Shrivers internationale bekendheid kwam met We need to talk about Kevin, dat haar de Women’s Prize for Fiction opleverde en werd verfilmd met in de hoofdrol Tilda Swinton.

Mam uit Kamer van Emma Donoghue (Uitgegeven door Atlas Contact in 2010)

Jack leeft met zijn moeder, ‘Mam’, in een afgesloten kamer van elf vierkante meter groot. De kleuter heeft de buitenwereld nog nooit gezien. Zijn moeder is als tiener ontvoerd – Jack is verwerkt door haar kidnapper. Jack ervaart de kleine ruimte niet als beklemmend: door Mams liefde en creativiteit is er haast altijd wel iets te beleven. Wanneer Jack vijf wordt, vertelt Mam echter dat er een wereld buiten de kamer bestaat. Een riskant plan om te ontsnappen, drijft moeder en zoon uit elkaar.

Emma Donoghue is geboren in Dublin en woont in Canada. Ze is schrijfster van toneelstukken en scenario’s, maar is het meest geroemd om haar fictie. Ze schrijft historische fictie – van een onopgeloste moord in het ondergrondse milieu van het 19e eeuwse San Francisco tot een driehoeksrelatie in de beau monde van Londen in de jaren 1700 – en hedendaagse fictie, zoals het zelf noemt. Kamer behoort tot die laatste categorie en stond op de shortlist voor de Man Booker Prize en de Orange Prize. Akin (2019) is een recentere hedendaagse roman die het verhaal vertelt van de elfjarige Noah en diens grootnonkel Micheal die vanuit New York naar de Côte d’Azur trekken om er het oorlogsverleden op te rakelen van Michaels moeder. In 2020 – niet toevallig tijdens de coronapandemie – verscheen The Pull of the Stars dat een greep is uit het leven van een verpleegster op de quarantaineafdeling van het hospitaal in Dublin tijdens de Spaanse griepepidemie in 1918. Het werk van Emma Donoghue is vertaald in 40 talen en wie nieuwsgierig is naar de Nederlandse versie, kan terecht bij Atlas Contact voor de vertalingen van Manon Smits.

Marie uit Ik kom terug van Adriaan van Dis (Verschenen in 2014 en uitgegeven door Atlas Contact)

In Ik kom terug tekent Adriaan van Dis de herinneringen aan zijn grillige moeder Marie op. Het ene moment toont zij zich bijzonder afstandelijk, op het andere vertrouwt ze haar zoon haar verleden toe. Wanneer ze steeds verder aftakelt, sluit ze een deal met haar zoon: in ruil voor een zelfmoordpil zal ze alles over haar bewogen leven vertellen. Van Dis komt – bijna – alles te weten over haar tijd in Nederlands-Indië, haar gevangenschap in een jappenkamp en haar affaire met een Duitse zendingsarts.

De debuutnovelle van Adriaan van Dis, Nathan Sid, kwam er in 1983 en was al gemarkeerd door de Nederlands-Indische familiegeschiedenis van de schrijver. In hetzelfde jaar kwam het praatprogramma Dit is… Adriaan van Dis op de buis. Van Dis ging er in gesprek – en soms zelfs in heftige discussie – over literatuur met binnen- en buitenlandse auteurs. Het legendarische programma vestigde hem als televisiepersoonlijkheid. In het begin van de jaren ’90 schreef van Dis verschillende reisromans, voornamelijk over zijn reizen naar Afrika, en in ’94 verscheen het succesvolle Indische Duinen, waarvoor hij de Gouden Uil kreeg. In 1999 kwam de grote roman Dubbelliefde. Van Dis vestigde zich van 2005 tot 2012 in Parijs en die tijdelijke migratie vond weerklank in de romans De wandelaar (2007) en het verslag Stadsliefde: scènes in Parijs (2011). Ik kom terug (2014) is een moeder-zoonverhaal dat opnieuw de littekens van het koloniaal familieverleden openrijt en toont hoe een trauma intergenerationeel kan doorwerken. Een van onze redacteuren ging in gesprek met Adriaan van Dis over diens moeder, de rol van de vrouw in de literatuur en over het “autobiografische” in zijn werk. In 2015 ontving van Dis de Constantijn Huygensprijs voor zijn gehele oeuvre.

Meer van lijstjes en overzichten bekijken zoals dit artikel over de interessantste moederpersonages?

Drie keer per jaar maken we een overzicht met de tien boeken waar we op dat moment het meest naar uitkijken. En ook al zijn de boeken intussen misschien al verschenen, het blijven uiteraard boekentips. In dit overzicht vertellen we je bijvoorbeeld waarom je De poort van Soseki Natsume moet lezen en Kleine handen van Andrés Barba.

Ook maakten we een overzicht van de meest opmerkelijke avonturenromans die ooit verschenen zijn. In het artikel hebben we onder andere aandacht voor Jules Verne en Daniel Defoe – van wie ook aangepaste en herwerkte verhalen verschenen voor kinderen – maar eveneens voor klassiekers als Moby Dick en Gullivers reizen

Welke kinderboeken zijn ook voor volwassenen het lezen meer dan waard? Je hebt namelijk echt geen kinderen nodig om eens een goed jeugdboek op te pakken. Boeken voor kleine lezers kunnen ook grote lezers van hun sokken blazen. Bovendien zijn kinder- en jeugdboeken een stuk sneller uit, zit je niet te worstelen met dikke kleppers in onooglijk kleine lettertypes en krijg je af en toe een leuke illustratie voorgeschoteld. We maakten een overzicht met een aantal kinderboeken die je als volwassene ook van je sokken zullen blazen.