fbpx
Zoeken
Bekijk alle artikelen van

Portret: H.P. Lovecraft

Achtergrond

"De oudste en sterkste emotie van de mensheid is angst, en de oudste en sterkste soort angst is angst voor het onbekende."
Naam Howard Phillips Lovecraft
Nationaliteit Amerikaans
Geboortedatum 20 augustus 1890
Sterfdag 15 maart 1937
Bekendste werken De kleur uit de ruimte, Dagon en De Roep van Cthulhu
H.P. Lovecraft is de grondlegger van de kosmische horror en beïnvloedde vele generaties kunstenaars waaronder schrijvers als Michel Houellebecq, Stephen King en Neil Gaiman.

Zij die onsterfelijk zijn, herrijzen niet

Providence, 1997. Een koude en natte herfstnacht in oktober. Een man, goed ingepakt tegen het gure weer en de voorspelde regenbuien, verlaat zijn huis met een spade in zijn hand, legt hem in de kofferbak van zijn auto en vertrekt. Hij verliest geen tijd, laat de auto goed doortrekken, en weet precies wat hem die nacht te doen staat. Het is zijn taak en niemand zal hem tegenhouden. Het is de nacht waarop H.P. Lovecraft moet herrijzen.

De man komt aan op de begraafplaats van Swan Point en parkeert zijn auto onopvallend om de hoek. Hij klimt over de omheining, loopt recht op zijn doel af en niet veel later duwt hij de spade een eerste keer in de grond. Het gegraven gat wordt pas de volgende ochtend opgemerkt en is een goede meter diep. De bewaker die het ontdekt beseft niet meteen wat de man die nacht heeft geprobeerd. Wanneer hij de inscripties op de grafsteen leest waar het gat gegraven is, slaat hij echter meteen alarm. ‘Godallemachtig, iemand heeft afgelopen nacht Lovecraft proberen opgraven.’

Neen, het is de man uiteindelijk niet gelukt om Lovecraft op te graven. Wel is hij geslaagd in zijn opzet. De anekdote (die Lovecraft makkelijk zelf had kunnen schrijven) ging een eigen leven leiden, gaf Lovecrafts nalatenschap nieuw leven en werd het symbool van de mystiek en het legendarische rondom zijn persona. 

Een portret in vier delen over het leven en werk van een van de grootste schrijvers die de wereld heeft gekend, hoewel hij pas echt werd ontdekt na zijn overlijden. Howard Phillips Lovecraft: een man die de wereld deed huiveren, de burgervader van Arkham, een hobbyist astronoom, een zonderling, een vlijtig correspondent, een genre op zichzelf en een inspiratiebron voor duizenden werken uit de popcultuur – van boeken en films tot games.

Tekst: Robin Hagemans Illustraties: Maarten Streefland

De kleuren van het donker: over de jeugdjaren van H.P. Lovecraft

Op 20 augustus 1890 komt Howard Phillips Lovecraft ter aarde in het huis van zijn grootouders in Providence, de hoofdstad van de Amerikaanse staat Rhode Island. Howard is het enige kind van Winfield Scott Lovecraft, een handelaar in juwelen en edelmetalen en vaak op reis voor zijn werk, en Sarah Susan Phillips, ook wel Susie. Wanneer Lovecraft drie jaar is, wordt zijn vader na een psychotische episode opgenomen in Butler Hospital, een psychiatrisch ziekenhuis, waar hij zal blijven tot zijn dood in 1898. Het is aannemelijk dat Winfield overlijdt aan de gevolgen van syfilis. Het is niet zeker of Lovecrafts familie de waarheid over de toestand van zijn vader voor hem achterhield of dat hij de feiten niet onder ogen wilde komen, hoe dan ook blijft hij dat gegeven zijn leven lang ontkennen. Volgens Lovecraft was zijn vader overwerkt en had hij last van slapeloosheid. Hij zou daardoor verlamd geraakt zijn en uiteindelijk gestorven.

Na de hospitalisatie van zijn vader worden Lovecraft en zijn moeder opgevangen door de familie van Susie. Met zijn moeder, die hem in zijn jongere jaren nog vertroetelde, heeft hij niet langer een hechte relatie. Lovecraft drukt zich later uit over de permanente rouw waarin zijn moeder zich hulde sinds het ziek worden van zijn vader en hoe zij op den duur elk fysiek contact met haar zoon mijdde. Dergelijke contrasten zijn kenmerkend voor Lovecrafts leven, een leven dat misschien nog wel het best te omschrijven is als een aaneenschakeling van tragische gebeurtenissen – de opname van zijn vader is nog maar het begin van een reeks voorvallen die een diepgaande invloed zullen hebben op Lovecraft – en een schommeling tussen licht en donker, geluk en depressie, liefde en haat, welvaart en armoede en welzijn en ziekte.

Vooral zijn grootvader Whipple Van Buren Phillips, naar Lovecrafts eigen zeggen ‘het centrum van zijn universum’, zal een belangrijke rol spelen in de opvoeding van de jongen. Net als Lovecrafts vader voordat hij ziek werd, is Whipple vaak op reis vanwege zijn vele zakelijke ondernemingen, maar hij houdt tijdens die reizen contact met de jonge Lovecraft via de brieven die ze elkaar schrijven – Lovecraft zou naar het schijnt al op driejarige leeftijd kunnen lezen en schrijven. Ook wanneer hij thuis is mengt Whipple zich in het doen en laten van Lovecraft. Hij stimuleert hem zich te verdiepen in de klassieke literatuur en Engelse poëzie.

Maar het is ook dankzij zijn grootvader dat Lovecraft al op jonge leeftijd kennismaakt met weird fictie, een subgenre van de speculatieve fictie dat zich concentreert op elementen die niet bestaan in de echte wereld, zoals het bovennatuurlijke, futuristische en fantastische. Edgar Allan Poe wordt vaak aangewezen als de pionier van het genre. Whipple verzint macabere verhalen voor zijn kleinzoon waarvoor hij zich laat inspireren door – zo veronderstelt Lovecraft op latere leeftijd – klassieke gotische romanschrijvers als Ann Radcliffe, Matthew Lewis en Charles Maturin. In deze tijd leert Lovecraft ook andere van zijn invloeden kennen, waaronder Het lied van de oude zeeman met houtgravures van Gustav Doré, de vertellingen van Duizend-en-een-nacht, dat hij van zijn moeder kreeg en de Metamorfosen van Ovidius. Ook vindt Lovecraft een doorslaggevende begeestering in de literatuur van Edgar Allan Poe, die volgens hem de eerste auteur was van een type bovennatuurlijke fictie – kosmische horror noemt Lovecraft het – die zich onderscheidde van gotische fictie en waartoe hij zich in zijn latere leven toelegt als schrijver.

De kleur uit de ruimte | Maarten Streefland | Karakters

In de verhalen die Lovecraft later schrijft is ook de invloed van aangrijpende gebeurtenissen uit zijn jeugd terug te zien. Een aantal jaar voordat Lovecrafts vader komt te overlijden, sterft zijn grootmoeder. Het laat het gezin achter in shock – een toestand die ze nooit helemaal te boven komen. Een duisternis houdt Lovecrafts familie in zijn greep en de zwarte jurken die zijn in treurnis gesluierde moeder en tantes vanaf dat moment dragen, beangstigen Lovecraft dusdanig dat hij er nachtmerries aan overhoudt. In deze huiveringwekkende dromen verschijnen er figuren aan Lovecrafts geestesoog die hij later tot ‘Night-gaunts’ benoemt en die de vorm aannemen van de door Doré geïllustreerde metgezellen van Satan: een leger van gevallen engelen met puntige vleugels die later ook hun intrede zullen doen in Lovecrafts verhalen.

Hoewel het gezin van zijn moeder geniet van een zekere welvaart als gevolg van het succes van de zakelijke ondernemingen van Whipple, wordt het overgrote deel van Lovecrafts leven gekenmerkt door relatieve armoede. Rond de eeuwwisseling begint het succes van Whipples ondernemingen geleidelijk af te nemen, waardoor het vermogen van de familie aanzienlijk begint te slinken. Wanneer Whipples grootste onderneming in 1904 een catastrofale klap te verduren krijgt, heeft dat verregaande gevolgen voor het gezin. Niet alleen komen ze in een benarde financiële situatie, maar nog geen halfjaar later sterft Whipple aan een hartaanval. Lovecraft is dan veertien jaar. Al snel is Susie gedwongen samen met haar zoon haar ouderlijk huis te verlaten; ze kan het onderhoud aan het huis en landgoed niet langer betalen. De periode die volgt omschrijft Lovecraft in een van de vele brieven die hij later schrijft als een van de donkerste uit zijn leven.

Vanwege onduidelijke gezondheidsproblemen mist Lovecraft in zijn jongere jaren veel school. Ook tijdens de middelbare school blijft Lovecraft veel thuis door wat hij zelf ‘bijna-inzinkingen’ noemt. Wanneer hij niet ziek is, gaat hij met plezier naar school, maar raakt daar evengoed regelmatig verzeild in conflicten met leraren. Geteisterd door plotselinge stuiptrekkingen en abrupte bewegingen volgt hij zijn lessen. Vooral astronomie, scheikunde en natuurkunde trekken zijn aandacht. Zijn interesse in deze wetenschappen zullen later in zijn verhalen een centrale rol spelen, met een nadruk op de snelle vooruitgang en de gruwelijkheden die dat voor de mensheid tot gevolg kan hebben. Tegenover zijn klasgenoten is hij erg gesloten. Enkel diegenen die Lovecrafts interesses delen behoren tot zijn zeer kleine groep vrienden. In 1908, het jaar voordat hij zijn diploma zal halen, krijgt hij ten slotte – als gevolg van regelmatige zware hoofdpijn, slapeloosheid en concentratieproblemen – een echte zenuwinzinking. Lovecraft heeft het plan zijn opleiding voort te zetten op Brown University, maar gaat na zijn instorting niet meer terug naar school.

In de daaropvolgende jaren leiden Susie en haar zoon een teruggetrokken leven, terwijl hun financiële situatie aanhoudend verslechtert. Lovecraft verdraagt bijna geen enkel contact met de buitenwereld en zit veel in zijn kamer, waar hij de gordijnen gesloten houdt. De buren zien ook Susie weinig het huis verlaten. Er ontwikkelt zich een haat-liefdeverhouding tussen de twee. Zo herinneren kennissen van Lovecraft zich de moederlijke bezorgdheid van Susie ten aanzien van haar zoon en vertelt een buurvrouw later in een interview dat de twee vaak midden in de nacht Shakespeare aan elkaar opdroegen. Die buurvrouw herinnert zich echter ook een gesprek met Susie: “Mrs. Lovecraft talked continuously of her unfortunate son who was so hideous that he hid from everyone and did not like to walk upon the streets where people could gaze at him.” Na zijn overlijden schrijft Lovecrafts vrouw in een brief: “H.P. used to speak of his mother as a “touch-me-not” and once – but only once – he confessed to me that his mother’s attitude toward him was ‘devastating’.”

Lovecraft pakt in deze donkere jaren het maken van wetenschappelijke periodieken – zoals hij in zijn jeugd al deed – terug op en legt zich toe op een autodidactische studie organische chemie, maar van de bijbehorende wiskunde krijgt hij ondraaglijke hoofdpijn. Daarnaast schrijft hij poëzie, maar vooral ook brieven. Deze brieven, veelal gericht aan de redacteuren van pulp- en ‘weird fiction’-tijdschriften, worden vanaf 1911 steeds vaker in diezelfde tijdschriften gepubliceerd. Wanneer Lovecraft, inmiddels 24 jaar oud, in een van zijn brieven die verschijnt in het tijdschrift Argosy kritiek uit op de verhalen van Fred Jackson, volgt een bijna jaarlange publieke correspondentie tussen de twee, die door de lezers van het tijdschrift op de voet gevolgd wordt. Ook leidt het tot zijn intrede bij de United Amateur Press Association (UAPA), een confederatie van kleine amateuruitgevers, in 1914. Als voorzitter van het ‘Department of Public Criticism’ uit hij kritiek op de teloorgang van het Engels – andere leden van de UAPA wijst hij openlijk op de Amerikanisering van hun taalgebruik en het toepassen van ‘slang’. Zijn kritische houding valt logischerwijs niet bij alle leden in goede aarde, desalniettemin krijgt Lovecraft ook veel bijstand. Zijn lidmaatschap van de UAPA betekent voor Lovecraft dan ook het aanbreken van een periode die minder donker van aard is, of zoals hij daarna bekent, is het wellicht zijn redding geweest:

“In 1914, when the kindly hand of amateurdom was first extended to me, I was as close to the state of vegetation as any animal well can be… With the advent of the United [Amateur Press Association, red.] I obtained a renewal to live; a renewed sense of existence as other than a superfluous weight; and found a sphere in which I could feel that my efforts were not wholly futile. For the first time I could imagine that my clumsy gropings after art were a little more than faint cries lost in the unlistening world.”

Ook wordt hij aangemoedigd om het schrijven van fictie terug op te pakken – dat hij naast poëzie ook verhalen schreef moet iets geweest zijn waar hij met anderen over sprak, maar wat hij sinds zijn zenuwinzinking op de middelbare school niet meer gedaan had – en met succes, want in 1916 verschijnt er voor het eerst een van zijn kortverhalen, ‘The Alchemist’. In zijn vroegste werken – zoals het verhaal ‘The Tomb’, dat hij afmaakte in 1917 – blijft hij dicht bij de stijl van zijn grootste voorbeeld Edgar Allan Poe, maar in datzelfde jaar schrijft hij ook het verhaal ‘Dagon’. Dat verhaal markeert een kantelpunt in zijn oeuvre, want voor het eerst introduceert hij de thema’s en concepten waar zijn verhalen later bekend om zullen staan. In datzelfde jaar wordt Lovecraft benoemd tot de bestuursvoorzitter van de UAPA.

Bestel je unieke exemplaar van het het nieuwe Karaktersboek

‘Ik bewonder H.P. Lovecraft om zijn stijl, zijn obsessieve precisie, de ‘raarheid’ van zijn verbeelding en de onderliggende, onbuigzame tragische visie die al zijn werk kenmerkt.’ – Joyce Carol Oates

Bestel je unieke exemplaar

De kleuren van het licht: over zijn beginjaren als schrijver

Het is nog altijd 1917 – de Eerste Wereldoorlog is inmiddels uitgebroken – als H.P. Lovecraft zich aanmeldt voor het leger. Hoewel hij slaagt voor het fysieke examen, dreigt zijn moeder een boekje open te doen over Lovecrafts mentale gesteldheid, die hem bijzonder ongeschikt maakt voor de oorlog. Maar ook zijzelf verkeert mentaal in een slechte staat. De eerdergenoemde buurvrouw vertelt over die periode dat Susie denkt bizarre wezens te zien en soms niet goed weet waar ze precies is. In het voorjaar van 1919 wordt Susie opgenomen in hetzelfde psychiatrisch ziekenhuis waar Lovecrafts vader de laatste jaren van zijn leven doorbracht – ook Susie zal de inrichting niet meer verlaten. Aan een bevriende dichter schrijft Lovecraft naar aanleiding daarvan dat het bestaan van weinig waarde is en dat hij wenst dat het zou kunnen eindigen.

Desondanks weet Lovecraft een sprankeltje licht vast te houden en breekt hij uit zijn sociale isolement. Naar het schijnt reist hij in deze periode regelmatig om kennissen verspreid over New Engeland op te zoeken. Hij gaat dus vaker buitenshuis en woont met vrienden ook amateurschrijversbijeenkomsten bij. Tijdens een van deze samenkomsten in 1920 maakt hij kennis met Frank Belknap Long. Er volgt een zeer hechte vriendschap die van grote invloed zal zijn op Lovecraft. Lovecraft correspondeert in zijn leven met een groot aantal mensen – sommigen ontmoet hij nooit in levenden lijve – en hij laat na zijn dood een ongelooflijk aantal brieven na (van de naar schatting honderdduizend brieven die hij schreef is zeker een vijfde bewaard gebleven). Daarnaast verzamelt hij ook andere jonge schrijvers om zich heen in een groep die ‘The Lovecraft Circle’ genoemd wordt. Een van hen was Robert Bloch, de schrijver van het door Hitchcock succesvol verfilmde Psycho, en Robert E. Howard, de schepper van het personage Conan the Barbarian, later vertolkt door Arnold Schwarzenegger in de gelijknamige film die voor hem zijn doorbraak betekende.

Later in 1920 schrijft Lovecraft de eerste van de verhalen die later tot de Cthulhu mythologie gerekend worden. In 1921 komt Susie te overlijden als gevolg van een slecht verlopen operatie. Hoewel hij zijn vrienden blijft vergezellen naar schrijversconventies, laat de dood van zijn moeder een diepe wond achter. Opnieuw schrijft Lovecraft dat hij simpelweg niet inziet waarvoor hij nog in leven is, een zwartgallige gedachte waar hij waarschijnlijk al vanaf jonge leeftijd mee rondloopt en die hij nooit van zich af zal kunnen schudden. In zijn ogen is het menselijk bestaan nietsbetekenend: een terugkerend thema in veel van Lovecrafts verhalen.

H.P. Lovecraft ontmoet Sonia Greene, een weduwe, tijdens een conventie kort na het overlijden van zijn moeder. Hoewel zijn tantes haar niet goedkeuren, treden ze in 1924 in het huwelijk – Greene is dan 40 jaar, Lovecraft pas 33 – en voor eens lijkt het lot hem werkelijk gunstig gezind. Hij verlaat Providence om in te trekken bij zijn vrouw in New York. Greene ontfermt zich over Lovecraft ondanks zijn eigenaardigheden, waarover ze zich uitlaat in haar autobiografie die merkwaardig genoeg de titel The Private Life of H.P. Lovecraft heeft – ze draagt dan inmiddels de naam Davis, naar haar derde man, maar lijkt in haar huwelijk met Lovecraft zijn naam nooit aangenomen te hebben. Het moet een enigszins vreemde relatie geweest zijn. Lovecraft zou bijvoorbeeld nooit in woorden uitgedrukt hebben van zijn vrouw te houden, maar liefde moet er wel degelijk geweest zijn: Lovecraft drukt zich naar zijn vrienden en in zijn vele brieven regelmatig vijandig uit jegens immigranten en in het bijzonder Joden, terwijl ook Greene immigrant is – in 1892 immigreert ze met haar moeder waarschijnlijk vanuit wat nu Oekraïne is – en haar familie Joods.

De kleur uit de ruimte | Maarten Streefland | Karakters

Greene heeft een succesvolle hoedenwinkel aan Fifth Avenue, waarmee ze hen beiden kan onderhouden. Lovecraft komt door het koken van zijn vrouw behoorlijk aan, een schril contrast met de lichamelijke toestand waarin hij zijn laatste jaren slechts een decennium later doorbrengt. Lovecraft kan zich in deze tijd dus verder toeleggen op zijn schrijverschap dat zijn eerste vruchten begint af te werpen: voor het eerst verschijnen er regelmatig verhalen van Lovecraft. Een behoorlijk aantal van zijn Droomcyclus-verhalen worden gepubliceerd in het tijdschrift Weird Tales. Deze verhalen – het gaat om een kleine dertig werken waaronder ‘Het onzienbare’ (in het Engels is de titel ‘From Beyond’) – spelen zich af in wat Lovecraft ‘The Dreamlands’ noemt, een wereld die alleen via dromen betreden kan worden.

Maar lang mag het relatieve geluk en de welvaart niet duren. Sonia’s winkel gaat over de kop, ze wordt ziek en zal een tijd lang in het New Jersey Sanatarium doorbrengen. Lovecraft weigert een positie als hoofdredacteur van de nieuwe bijlage van Weird Tales, waarvoor hij naar Chicago had moeten verhuizen, en zijn carrière lijkt in de kiem gesmoord; Lovecrafts verhalen vinden na de korte opleving van zijn schrijverscarrière opnieuw slechts zelden de weg naar publicatie. Naast zijn ervaringen als amateur-journalist en zijn schrijven heeft Lovecraft op 34-jarige leeftijd geen enkele werkervaring en vindt dus geen ander werk om hem en Sonia uit de financiële put te helpen. Het vonnis voor het huwelijk is daarmee ook getekend. Als Sonia het sanatorium mag verlaten, vertrekt ze zonder Lovecraft naar Cleveland voor werk. Lovecraft zoekt zijn toevlucht in een oncomfortabel appartement in het louche Brooklyn. De twee leven nog jaren apart totdat Sonia uiteindelijk de echtscheiding aanvraagt. Niet-wetend dat Lovecraft de papieren nooit ondertekent, hertrouwt Sonia enige tijd later.

De oorsprong van een mythe: over zijn productiefste jaren

In zijn eenzame appartement in Brooklyn raakt H.P. Lovecraft opnieuw verzeild in het donker. Zijn vroegere poëtische uitingen vertonen al tekenen van een negatieve kijk op vreemdelingen en ook tijdens zijn voorzitterschap bij de UAPA geeft hij uiting aan een negatieve en soms ronduit racistische houding – geen onbekend sentiment voor het Amerika van de tweede helft van de negentiende en eerste helft van de twintigste eeuw. Zijn ervaringen in New York leiden echter tot Lovecrafts onverbiddelijke desillusie van de nieuwe wereld die de grootschalige immigrantenstroom met zich mee lijkt te nemen. Zijn door tragedie getekende jeugd, het falen van zijn huwelijk en carrière, de terugkerende armoede – tot overmaat van ramp blijft Lovecraft na een inbraak in zijn appartement achter met weinig meer dan de kleren aan zijn lijf – en een aangevuurd gedachtegoed dat eenvoudigweg racistisch te noemen is, sijpelen onvermijdelijk door in zijn verhalen.

In 1925 schrijft hij het verhaal ‘Hij’ (in het Engels ‘He’), waarin de protagonist, afkomstig uit het vreedzame en ongestoorde New England, naar New York verhuist. Daar vormt hij – ontgoocheld door wat hij aantreft – een visie op de stad en zijn overzeese nieuwkomers die de lezer onwillekeurig aan de schrijver van het verhaal doen denken:

“Mijn komst naar New York was een vergissing geweest, want terwijl ik naar een ingrijpend wonder en inspiratie gezocht had in de krioelende labyrinten van de oude straten [….] had ik in plaats daarvan alleen maar een gevoel van afgrijzen en benauwenis gehad dat me dreigde te overmannen, verlammen en vernietigen.”

H.P. Lovecraft geeft in deze periode ook vorm aan ‘De roep van Cthulhu’ (in het Engels ‘The Call of Cthulhu’), een van zijn bekendste verhalen waarin onder meer zijn gedachten omtrent de onbeduidendheid van het leven tot uitdrukking komen.

Wanneer hij in 1926 – zwaar vermagerd – terug in Providence gaat wonen, breekt voor Lovecraft de meest vruchtbare periode van zijn leven aan. Weliswaar enkel wat betreft zijn schrijven, want qua financiën en gezondheid gaat het hem nog steeds niet voor de wind. Tijdens het laatste decennium van zijn leven schrijft hij niet alleen een groot aantal korte verhalen, maar ook zijn langste verhalen, waaronder ‘De kleur uit de ruimte’ (in het Engels ‘The Colour out of Space’). Bovendien houdt hij zichzelf bezig met ‘ghost-writing’. Zo schrijft hij voor de wereldberoemde illusionist Houdini het verhaal ‘Gevangen met de farao’s’, dat onder hen die bekend zijn met Lovecrafts gehele oeuvre beter gekend is als ‘Under the Pyramids’ zoals het verschijnt in het tijdschrift Weird Tales. Datzelfde tijdschrift publiceert ook een van zijn meest bekende verhalen ‘The Dunwich Horror’. Hoewel Lovecraft het graag doet voorkomen alsof kritiek op zijn verhalen hem koud laat, kan hij het in werkelijkheid dusdanig moeilijk verkroppen dat hij geen stappen onderneemt zijn afgewezen verhalen ergens anders te publiceren. Wellicht is daarin de reden te vinden dat tijdens zijn leven slechts één van zijn verhalen, ‘The Shadow over Innsmouth’ genaamd, in paperback wordt uitgegeven. Dat gebeurde in 1936, een jaar voor zijn dood. Het boek verkoopt slecht en Lovecraft is zeer ontevreden vanwege de slechte uitgave ervan.

‘De bezoeker uit de duisternis’ (in het Engels ‘The Haunter of the Dark’) is het laatste verhaal dat Lovecraft schrijft. Dit verhaal, ingeleid door enkele versregels uit het gedicht Nemesis dat Lovecraft zelf schreef in 1917, is het vervolg op een verhaal van Robert Bloch – uiteindelijk schrijft Bloch na Lovecrafts dood een derde deel. ‘De bezoeker uit de duisternis’ wordt tot de Cthulhu mythologie gerekend en speelt zich af in Lovecrafts geboorteplaats Providence. Lovecraft verwijst in zijn verhaal bovendien naar Edgar Allan Poe’s ‘The Fall of the House of Usher’, dat een ander licht doet schijnen op het lot van de protagonist.

De kleur uit de ruimte | Maarten Streefland | Karakters

Het zal misschien zijn vanwege de gezondheidskwalen waar hij in zijn jonger jaren mee te kampen had, maar Lovecraft gaat niet graag naar de dokter. Als zijn gezondheid in 1937 snel achteruitgaat – de armoede waarin Lovecraft leeft heeft waarschijnlijk een ondervoeding tot gevolg die bijdraagt aan zijn snelle aftakeling – bezoekt hij dan toch een arts en krijgt slechts een maand voordat hij zal sterven de diagnose kanker. Hij wordt onmiddellijk opgenomen in het ziekenhuis en houdt zo lang hij kan een dagboek bij waarin hij zijn toestand beschrijft; zijn wetenschappelijke interesses houden hem zelfs nu nog bezig. Howard Phillips Lovecraft sterft op 15 maart 1937 op 47-jarige leeftijd.

Het soort verwijzingen en verweven elementen tussen verschillende verhalen zoals die in ‘De bezoeker uit de Duisternis’ te ontdekken zijn, is Lovecrafts verdere oeuvre en dat van zijn tijdgenoten en vrienden niet vreemd. Zo moedigt Lovecraft schrijvers met wie hij correspondeert – waaronder de andere ‘leden’ van ‘The Lovecraft Circle’ – aan hun inspiratie te zoeken in zijn verhalen en staat hij hen toe gebruik te maken van sommige van de elementen uit zijn eigen verhalen, zoals de mysterieuze boeken met verontrustende titels, angstaanjagende onaardse wezens en plaatsnamen en instellingen als Arkham en Miskatonic University. Overigens helpen zijn vrienden van ‘The Lovecraft Circle’ Lovecraft ook met het uitwerken van zijn ideeën en de onderlinge wisselwerking blijft actief na Lovecrafts overlijden. Lovecrafts verhalen worden daarnaast vaak in drie categorieën ingedeeld, waarvan de eerdergenoemde Droomcyclus-verhalen en de Cthulhu mythologie er twee zijn. De eerste categorie heeft de term Macabere verhalen gekregen. H.P. Lovecraft zelf maakt geen gebruik van deze termen en brengt dan ook geen gelijksoortig onderscheid in zijn eigen verhalen aan – de termen werden pas later toegekend.

Zoals de Droomcyclus-verhalen zich allemaal afspelen in ‘The Dreamlands’, zo spelen de verhalen binnen de Cthulhu mythologie zich af binnen een fictief universum waarin een scala aan machtige goden centraal staat – Cthulhu is een van deze goden. De opzet van dit universum en al zijn elementen ligt voor een deel besloten in Lovecrafts verhalen, maar zijn tijdgenoten en latere generaties schrijvers geven tijdens en na zijn leven het universum mee vorm. De Engelse term Cthulhu mythos is bedacht door August Derleth, onderdeel van ‘The Lovecrafte Circle’ en een van Lovecrafts protegés. Na Lovecrafts dood verzamelt hij samen met Donald Wandrei Lovecrafts ongepubliceerde verhalen, maar ze vinden geen enkele uitgeverij bereid om deze alsnog uit te geven. Uiteindelijk besluiten ze zelf deze en nog vele verhalen gebaseerd op losse fragmenten en notities die Lovecraft nalaat, uit te geven. Ze noemen de uitgeverij Arkham House, naar een van Lovecrafts fictieve plaatsnamen. Het is mede dankzij de inspanningen van Derleth en Wandrei – en ondanks de kritiek die vooral Derleth van latere Lovecraftfans met terugwerkende kracht te verduren krijgt omdat hij Lovecrafts naam gebruikt zou hebben om zijn eigen werk aan de man te brengen – dat Lovecrafts verhalen de tand des tijds hebben doorstaan én – zij het pas na zijn dood – een echt publiek hebben gevonden.

De ongekende invloed van Lovecraft: zijn weerslag op de populaire cultuur

De uitgeverij Arkham House zorgt al kort na Lovecrafts dood voor de beschikbaarheid van zijn werk, maar het zal nog enige tijd duren voordat zijn verhalen buiten de doorgewinterde weird fictie- en horrorlezers een groter publiek zullen bereiken. Lovecrafts oeuvre – waarvan Karakters een deel opnieuw heeft uitgegeven – wordt uiteindelijke opgepikt door de tegencultuur van de jaren zestig, waarschijnlijk vanwege de verwrongen visie op de werkelijkheid die uit Lovecrafts verhalen naar voren komt; een element dat vooral door de psychedelische kant van de tegencultuur geëxploreerd wordt en waardoor onder meer ook de verhalen van William S. Burroughs, waarin een vergelijkbare vertekende werkelijkheid te lezen is, aan populariteit winnen onder aanhangers van de tegencultuur. Vanaf die periode lijkt Lovecrafts invloed grenzeloos te zijn. Zijn verhalen inspireerden schrijvers als Stephen King – in bijvoorbeeld Revival (2014) zou King op een vernieuwende wijze gebruikgemaakt hebben van de Cthulu Mythologie –, Neil Gaiman, Michel Houellebecq en Joyce Carol Oates, maar ook filmmakers als Guillermo del Toro en John Carpenter – om maar wat te noemen. Ook in de muziek klinkt zijn invloed door. Zo is het album Behind the wall of sleep van Black Sabbath naar een verhaal van Lovecraft genoemd. Intussen wordt Lovecraft gezien als een van de belangrijkste Amerikaanse schrijvers van de twintigste eeuw.

Om een beter beeld te geven van de uitgestrektheid van Lovecrafts invloed, maakten we een enigszins bescheiden selectie van adaptaties van verhalen en door Lovecraft geïnspireerde manifestaties in de populaire cultuur en andere culturele stromingen.

De invloed van Lovecraft op de game-industrie

In 1981 brengt Chaosium het rollenspel Call of Cthulhu uit dat verder vormgeeft aan de Cthulhu mythologie. Het originele spel speelt zich af in 1920, maar er zijn al vele uitbreidingen op het spel ontwikkeld. Het is nog altijd te koop, inmiddels in een zevende uitgave, en wordt nog gespeeld, bijvoorbeeld door de community Encounter Roleplay – bekijk hoe ze het spel spelen op YouTube. Er werden sinds eind vorige eeuw meerdere bordspellen gebaseerd op Lovecrafts verhalen, maar vooral de afgelopen jaren is dit exponentieel in aantal toegenomen. Overigens zou Lovecraft zelf een hekel gehad hebben aan spellen.

Met de opkomst van het digitale tijdperk heeft Lovecraft ook zijn intrede in de videogames gedaan – Lovecraftian is een genre waarbinnen de spellen zich baseren op Lovecrafts verhalen door middel van specifieke elementen of met hun typische sfeer en opzet losjes geïnspireerd zijn op zijn oeuvre. In Sherlock Holmes: The Awakened bijvoorbeeld gaat de welbekende detective de strijd aan met een donkere sekte en het kwaad dat Sherlock gaandeweg steeds meer in zijn klauwen krijgt. Op het platform Steam zijn al zeker zo’n 70 games te vinden binnen het genre.

Stripverhalen en animatieseries

In verschillende van Lovecrafts verhalen wordt er gesproken van een magisch handboek van Arabische afkomst. Het fictieve boek Necronomicon zou geschreven zijn door Abdul Alhazred, een gestoorde dichter uit Jemen die omstreeks het jaar 700 in leven was. Lovecraft gebruikte de naam van de auteur als pseudoniem voor zichzelf. De inhoud van het door Lovecraft verzonnen boek zou zo gruwelijk zijn dat de lezer ervan zijn verstand verliest. Sommige Lovecraftfans zijn ervan overtuigd dat het boek echt bestaat en het komt dus nog weleens voor dat er in boekhandels of bibliotheken naar gevraagd wordt. Marvel Comics heeft de naam Abdul Alhazred in het Marvel Universum geïntroduceerd: hij is een van de vijanden van Wolverine.

Ook voor hen die onbekend zijn met de verhalen van Lovecraft, klinkt ‘Arkham’ wellicht bekend in de oren: In Batman worden de slechteriken opgesloten in Arkham Assylum. En stripfiguur Hellboy krijgt het meer dan eens aan de stok met monsters uit de Cthulhu Mythologie.

In een aflevering van South Park komt Cthulhu bovendien ten tonele tijdens een concert van Justin Bieber en vermoordt hij de zanger op het podium.

De vele verfilmingen

De verhalen van Lovecraft hebben ook tal van filmmakers geïnspireerd. Er zijn (relatief) zuivere verfilmingen zoals From Beyond (1986) en The Unnameable (1988). Meest recentelijk is De kleur uit de ruimte opnieuw verfilmd onder de titel Color out of space (2020) en met Nicholas Cage in de hoofdrol. Veel van de meer letterlijke filmvertalingen van Lovecrafts oeuvre zijn echter wat gedateerd, maar daarom misschien des te meer de moeite waard om te bekijken – hier een voorproefje van wat er zoal te zien is. Er zijn ook films waarin de auteur als personage is opgenomen en waar Lovecraft zelf wordt geteisterd door zijn existentiële horror, zoals in de films Necronomicon (1993) en In Search of Lovecraft (2008).

En dan zijn er nog de films en series die voornamelijk geïnspireerd zijn op de thema’s die in het werk van Lovecraft centraal staan. Ridley Scots Alien (1979) wordt aangedragen als een dergelijke film en ook de films in de Apocalypse-trilogie van John Carpenter. Zelfs de serie True Detective, waarin twee detectives sektegerelateerde misdaden onderzoeken en waarin de echte gruwelijkheden buiten beeld en ter interpretatie van de kijker blijven, zou Lovecraftian genoemd kunnen. Ook de makers van de immens populaire Netflix-serie Stranger Things haalden inspiratie bij H.P. Lovecraft, zeker wat betreft het tweede seizoen waarin een mysterieus en interdimensionaal monster de verhaallijn domineert.

Veel metalbands haalden inspiratie bij Lovecraft

Kortstondig was er in de jaren zestig de psychedelische rockband genaamd H.P. Lovecraft. De leden van de band zochten de bezieling van hun muziek in de macabere verhalen van Lovecraft. Hun bekendste nummer is ‘The White Ship’ (1967). Metalband Cradle of Filth bracht het album Lovecraft & Witch Hearts uit in 2002. Eerder schreven zij al het nummer ‘Cthulhu Dawn’. Ook Iron Maiden verwijst naar Lovecraft met de album cover van Life After Death, waarop een grafsteen te zien is met de woorden: “That is not dead which can eternal lie / And with strange aeons even death may die”, een fragment uit Necronomicon. De eerste vijf nummers van het album Magick (2004) van John Zorn vormen samen het woord ‘Necronomicon’. Cliff Burton, voormalig bassist van Metallica was groot fan van Lovecrafts Cthulhy Mythologie en de band zou zich voor maar liefst elf nummers door de verhalen laten inspireren.

Een stap verder ging de leadzanger van Gwar, Oderous Urungus. Op het podium droeg hij wanneer hij kon zijn ‘Cuttlefish of Cthulhu’, een braguette (oftewel een kap die de mannelijke schaamstreek moet beschermen) in de vorm van een enorme alienpenis. Toen hij zijn ‘Cuttlefish of Cthulhu’ – naar eigen zeggen zijn levenslange metgezel – tijdens een show in Charlotte in de Amerikaanse staat North Carolina droeg, werd hij gearresteerd. De band mocht een jaar lang niet optreden in de gehele staat. Gwar refereert aan verschillende Lovecraft-gerelateerde thema’s in hun nummers.

Zijn invloed binnen de literatuur

Behalve de eerdergenoemde auteurs die in Lovecraft een bron van inspiratie zagen, is ook Jorge Luis Borges het vermelden waard. Niet zozeer omdat hij een nadrukkelijke voorliefde voor Lovecrafts verhalen zou hebben, maar wel om het volgende: In Het boek van zand draagt Borges een van de verhalen op aan de herinnering van H.P. Lovecraft, waarover Borges in de epiloog schrijft:

“Fate, which is widely known to be inscrutable, would not leave me in peace until I had perpetrated a posthumous story by Lovecraft, a writer I have always considered an unwitting parodist of Poe. At last I gave in; the lamentable result is titled ‘There Are More Things’.”

Volgens de auteur van het artikel ‘The Invention of H.P. Lovecraft’ suggereren deze zinnen dat Lovecraft in feite een hoax is: H.P. Lovecraft is een verzinsel van Jorge Luis Borges.