fbpx
Zoeken
Bekijk alle artikelen van

Kader Abdolah

"Duizend-en-een-nacht is een universiteit om de mensheid over het leven te onderwijzen." Gesprek door Silke Currinckx Foto: Ilja Keizer

Sheherazade is misschien wel de patroonheilige van alle vertellers. De vertelster uit Duizend-en-een-nacht was slechts veertien jaar, maar ze wist koning Sjariar elke nacht te overtuigen haar niet te doden omdat hij het vervolg van haar verhalen zo graag wilde horen. In die wens is koning Sjariar niet alleen: de verhalen van Duizend-en-een-nacht maken integraal deel uit van de wereldliteratuur en worden generatie op generatie doorgegeven. Elke cultuur heeft intussen ook wel zijn eigen vertalingen en herwerkingen van de vele verhalen die het ‘grote boek’ bevat. Denk maar aan de symfonie ‘Sheherazade’ van Rimsky-Korsakov, of aan Disney’s bekende bewerking van ‘Aladdin’, om er maar enkele te noemen. Volgens Kader Abdolah is dit helemaal geen toeval: de verhalen van Duizend-en-een-nacht gaan over wat het is om mens te zijn en dat maakt ze tijdloos en universeel.

Kader Abdolah – echte naam Hossein Farahani – is een Perzisch-Nederlands schrijver die in 1954 geboren werd in Iran. Abdolah studeerde natuurkunde in Teheran, maar moest gedwongen vluchten omdat hij clandestiene verhalenbundels publiceerde. In 1988 belandde hij in een asielcentrum in Nederland en nadien zette hij zijn carrière als schrijver verder in het Nederlands. Bekende romans van zijn hand zijn De reis van de lege flessen (1997) en Papegaai vloog over de IJssel (2014), die deels over zijn persoonlijke ervaringen als immigrant gaan. Daarnaast is Abdolah ook gekend door zijn toegankelijke hervertelling van de Koran in het Nederlands waarmee hij de Islamitische en Nederlandse cultuur dichter bij elkaar wilde brengen.

Eenzelfde doel lijkt Kader Abdolah te hebben met zijn hervertelling van Duizend-en-een-nacht, die nu in de boekhandel ligt. Naar aanleiding van het verschijnen van het boek gingen we met Abdolah in gesprek om het te hebben over dit ‘magische’ boek.

Karakters: Je noemt jouw versie van Duizend-en-een-nacht geen ‘vertaling’ maar een ‘hervertelling’. Wat wil dat precies zeggen?

Kader Abdolah: Ik ben een schrijver, geen vertaler. Ik heb een eindeloos respect voor vertalers, maar ik ben niet in staat om een accurate vertaling te maken. Toen ik Duizend-en-een-nacht las, merkte ik dat ik er soms moeite mee had. Het las niet meer vlot, dus terwijl ik de verhalen aan het lezen was, hervertelde ik ze automatisch in mijn hoofd. Toen ik dat opmerkte, besloot ik deze hervertelling te gaan schrijven. Ik las telkens een pagina en nam notities; daarna deed ik het boek dicht en probeerde ik het in eigen woorden opnieuw te vertellen. Duizend-en-een-nacht is een magisch, eeuwenoud boek, dat iedereen gelezen moet hebben. Maar het is ook een ingewikkeld boek en veel lezers kunnen niet het geduld opbrengen om door de verhalen te ploeteren. Ik vond het jammer dat die complexiteit lezers misschien weerhield de schoonheid ervan te voelen. Daarom kon ik gewoonweg niet anders dan de verhalen opnieuw vertellen.

‘Door de eeuwen heen heeft elke cultuur wel iets aan het oorspronkelijke verhaal van Duizend-en-een-nacht toegevoegd, soms ook dingen die helemaal niets met het verhaal te maken hebben.’

Dus je vertelt de verhalen op een beknoptere, toegankelijke manier?

Ja, maar het is zeker geen samenvatting. Sommige verhalen zijn meer dan duizend of tweeduizend jaar oud. Doordat ze oraal werden doorgegeven bestaat er geen oorspronkelijk verhaal meer. Duizend-en-een-nacht is als een riviertje in het bos. Door alle omringende bomen zijn er heel wat bladeren en andere rotzooi in de rivier terechtgekomen, waardoor je de schoonheid van het riviertje niet meer kan zien. Ik heb al die rotzooi en dode takken proberen weghalen. Wat die dode takken en bladeren precies zijn? Door de eeuwen heen heeft elke cultuur wel iets aan het oorspronkelijke verhaal toegevoegd, soms ook dingen die helemaal niets met het verhaal te maken hebben. Die ballast heb ik niet vernietigd, maar wel opzij geschoven zodat de lezers de parels die het boek bevat kunnen zien.

Wat voor toevoegingen zijn dat zoal?

In elke cultuur heeft Duizend-en-een-nacht een beetje een andere vorm gekregen. De Duizend-en-een-nacht van Egypte is anders dan die van Perzië, Iran of Irak. De kern van de verhalen is dezelfde, maar vooral de Arabieren hebben erg veel toegevoegd; en wat de soennieten toevoegden haalden de sjiieten vervolgens weer weg. Ook seksistische mannen die enkel porno wilden lezen hebben allerlei erotische passages toegevoegd aan het boek. Ik zal je een voorbeeld geven. Sheherazade is een meisje van ongeveer veertien jaar, die uiteraard nog nooit met een man heeft geslapen. Maar in sommige versies van het boek beschrijft ze de hardste, meest expliciete pornoscènes waar een meisje als zij onmogelijk weet van kan hebben. Het is duidelijk dat die stukken achteraf door mannen zijn toegevoegd voor hun eigen erotische plezier. Zulke dingen overschaduwen soms de kern van het boek, dus heb ik die opzij geschoven, al geef ik er wel voorbeelden van in de tussenstukjes.

Jouw versie van Duizend-en-een-nacht bevat inderdaad niet enkel de verhalen: tussendoor spreek je de lezer ook aan om hem meer informatie te geven.

Inderdaad. Ik heb ook een persoonlijke connectie met het boek; Duizend-en-een-nacht behoort tot de cultuur van mijn familie. Mijn eerste kennismaking ermee kwam door mijn grootmoeder, die me de verhalen voorlas. In mijn jeugd heb ik het ook zelf proberen lezen, maar na zo’n veertig pagina’s gaf ik het telkens op. De rest van mijn leven heb ik het soms nog eens geprobeerd, maar het was er telkens niet de tijd voor. Eerst was er revolutie in mijn thuisland en de vlucht naar Nederland. Daarna legde ik me volledig toe op de Nederlandse taal. Ook heb ik jarenlang gewerkt aan mijn eigen boeken, maar plots dacht ik: ‘God, ik word oud, en ik heb het boek nog steeds niet gelezen!’

Ergens is het ook goed dat ik het boek nu pas gelezen heb, want ik heb al die ervaringen nodig gehad om het boek beter te kunnen lezen en begrijpen. Ik heb nu politieke ervaring, kennis over geschiedenis en kennis over menselijke relaties. Dus toen ik Duizend-en-een-nacht eindelijk las, haalde ik er veel meer uit dan als jongen. Die extra kennis wil ik ook aan mijn lezers geven, zodat ze er ook zoveel uit kunnen halen. Zoals ik al zei: ik ben een schrijver, dus in de tussenstukjes heb ik ook mijn eigen stempel op de verhalen gedrukt. Sheherazade en Kader Abdolah wisselen elkaar af als verteller: zij vertelt het verhaal, ik de stukken ertussen.

Heb je zelf een favoriet verhaal uit Duizend-en-een-nacht, iets waar je zelf vaak naar terugkeert?

Een favoriet verhaal heb ik niet, want elk verhaal is uniek. Tijdens het schrijven heb ik wel iets bijzonders ontdekt en wel dat het verhaal van Duizend-en-een-nacht de moeder is van alle verhalen die alle schrijvers van de wereld hebben geschreven. En dat is geen overdrijving! Neem nu De oude man en de zee van Ernest Hemingway, het verhaal waar een jager een vis probeert te vangen, maar de vis de jager de zee intrekt. Hetzelfde verhaal kan je terugvinden in Duizend-en-een-nacht. Alle verhalen van Gabriel García Marquéz tot J.K. Rowling? Je kan ze nog mooier en dieper terugvinden bij Sheherazade. Net die stukjes die steeds opnieuw gerecycleerd worden zijn mijn favoriete stukken van het boek.

Duizend-en-een-nacht is als een rivier. Die rivier is zo immens dat je ze niet in haar geheel kan beschrijven; je kan er enkel in springen en zwemmen.’

Los van de invloed die het boek heeft het gehad op de wereldliteratuur zijn er ook heel wat bewerkingen van de verhalen geweest: denk maar aan de Disneyfilm Aladdin, of de manier waarop de verhalen via sprookjes op een kindvriendelijke manier worden doorgegeven.

Ik gebruikte deze metafoor al, maar Duizend-en-een-nacht is als een rivier. Die rivier is zo immens dat je ze niet in haar geheel kan beschrijven; je kan er enkel in springen en zwemmen. Je kan de rivier niet bezitten, maar een stukje ervan kan wel door je tuin lopen waarmee je de bomen in je tuin kan voeden met het water ervan. Hetzelfde is gebeurd met de oorspronkelijke verhalen die Sheherazade vertelt.

Soms zijn die Hollywoodfilms net de beste manier om in contact te komen met het universum van Duizend-en-een-nacht. Ik zie mijn boek dan ook als een toevoeging aan die lange lijst bewerkingen: Disney maakte Aladdin, ik maakte deze hervertelling. Het is een boek dat blijft zolang de mensheid op aarde leeft, want alles wat erin geschreven staat heeft met de mensheid te maken. Het gaat over leven, dood, seks, ouderdom, toeval, geluk. Verder hebben we niets, dat is het. Elk boek dat je leest en elke film die je kijkt gaat over deze onderwerpen. De oorspronkelijke mens heeft die oorspronkelijke verhalen in Duizend-en-een-nacht opgeschreven.

Toch staat Duizend-en-een-nacht vooral bekend als een verzameling verhalen uit het Oosten, en de verhalen hebben pas laat hun weg gevonden naar het Westen.

Kijk, iedereen kent Duizend-en-een-nacht als een grote verzameling verhalen, maar dat klopt niet. Duizend-en-een-nacht is een universiteit om de mensheid over het leven te onderwijzen. Vroeger waren er geen boeken zoals we ze nu kennen. De meeste mensen waren analfabeet, maar er waren nobele mensen die probeerden de ervaringen van het leven aan die ongeletterde mensen door te geven. Daarom verzonnen ze verhalen die belangrijke lessen over het leven bevatten. Ondanks alle veranderingen die later zijn aangebracht, is die kernboodschap onveranderd gebleven. Duizend-en-een-nacht is ontstaan in de Perzische en Arabische wereld, maar het is van de mensheid. We hebben het met z’n allen gemaakt, en het is onzin als één natie of cultuur de verhalen voor zichzelf gaat claimen.

Moet Duizend-en-een-nacht dan verplicht leesvoer zijn voor elke mens?

Moeten bestaat niet, maar het zou goed zijn voor iedereen om elke nacht één van de verhalen te lezen. Het originele boek is natuurlijk meer dan vierduizend pagina’s dik, maar ik heb mijn versie zo geschreven dat je het op een maand kan uitlezen aan dat tempo. Het is geen boek om in een week te lezen. Dit boek is doorheen duizenden jaren geschreven, het is niet gemaakt om haastig door te lezen. Het is als een enorme Netflix-serie van verhalen waarvan je elke avond een aflevering kan kijken voor het slapengaan. Sheherazade neemt je mee naar Egypte, Damascus, Perzië, China, maar ook naar de diepste lagen van menselijke gevoelens. De moderne mens mag nog zo snel leven, hij blijft een mens. Elke mens kent verdriet, verlangen, dood, liefde. Dat verandert nooit. Of je nu op een paard of in een Tesla rijdt, je hebt een hart dat klopt en dat gevoed moet worden met de schoonheid van verhalen.

Sheherazade is natuurlijk de belangrijkste vertelster in het boek, maar het viel me op dat Duizend-en-een-nacht gevuld is met allerlei soorten vrouwen.

Dat was ook één van mijn ontdekkingen! In elk verhaal is het ware hoofdpersonage een vrouw; er zijn duizenden vrouwen die de loop van de verhalen in Duizend-en-een-nacht bepalen. Je hebt jonge meisjes zoals Sheherazade, machtige koninginnen, oude magiërs, geslagen vrouwen, overspelige vrouwen… Je wordt in de wereld van de vrouwen opgenomen, en ze gebruiken de verhalen om hun eigen lot te bepalen. Een meisje als Sheherazade krijgt de koning door haar verhalen zo ver dat hij haar niet doodt. Meer nog: haar zoon wordt de opvolger van de koning!

‘Je kan als een vogel naar alle kanten vliegen, maar je kan niet voorbij de mogelijkheden van je eigen lichaam gaan.’

Het lot speelt een dubbele rol in de verhalen. Enerzijds aanvaarden de personages hun lotsbestemming, anderzijds vechten ze voortdurend om het te veranderen.

Eerst geloofde ik niet in het lot, maar nu ik dit boek dieper gelezen heb ben ik het er stiekem een beetje mee eens. Je kan als een vogel naar alle kanten vliegen, maar je kan niet voorbij de mogelijkheden van je eigen lichaam gaan. Een appelboom heeft een lot: hij kan de mooiste appels produceren, maar hij is niet in staat om ook maar één peer te produceren. Net zo kan ik ook alle kanten op, zolang ik daarna maar neerzit en erover schrijf. Schrijven is mijn lotsbestemming, het is waar ik voor gemaakt ben. Dat geldt voor iedereen, maar met één voorwaarde: je moet in contact staan met jezelf. Als je luistert naar jezelf, word je altijd degene die je zou moeten worden. Als je dat niet doet raak je verdwaald van je eigen pad.

Je lotsbestemming als schrijver heeft natuurlijk ook heel wat omwegen gekend, door te vluchten naar Nederland en te schrijven in een vreemde taal.

Het lot neemt inderdaad soms rare kronkels, maar je kan het niet ontlopen. In Iran was ik een schrijver en in Nederland ben ik blijven schrijven. Daaraan is dus niets veranderd, maar net zoals de personages in Duizend-en-een-nacht moest ik soms vluchten om mijn lot te kunnen volgen.

In de stukken tussen de verhalen leg je sterk de nadruk op de historische context van de verhalen. Zo zijn de kalief Haroen Al-Rasjid en zijn vizier Djafar Barmakki terugkerende personages.

Die kennis heb ik te danken aan mijn gevorderde leeftijd. Toen ik Duizend-en-een-nacht las had ik al heel wat kennis over de geschiedenis van de Islam, en dus kon ik de verhalen ook in hun historische kader plaatsen. Het zijn niet enkel verhalen, het is ook een vorm van geschiedschrijving; en zoals in veel geschiedenissen zijn ook hier de pijnlijke elementen verdoezeld. Haroen Al-Rasjid was een belangrijk Arabisch leider, die werd bijgestaan door zijn Perzische vizier Djafar Barmakki. Aangezien de Arabieren het Perzische rijk hadden veroverd zorgde dat natuurlijk voor heel wat spanningen.

Er waren nog geen universiteiten of boeken in die tijd, dus Duizend-en-een-nacht diende ook om de geschiedenis van de islam door te geven. Aan het eind van elk groot verhaal zegt de koning hetzelfde: ‘Noteer al deze verhalen op papier voor de volgende generaties.’ En dat is wat er is gebeurd. De meeste lezers kennen deze historische context natuurlijk niet, maar daarom is Kader Abdolah er, om het hen uit te leggen! (lacht)

Vaak spreek je de lezer ook direct aan, wat de verhalen beter verteerbaar maakt.

Die luchtigheid is nodig, anders kan je het lezen niet volhouden. Ik wilde het verhaal wat lucht geven door de lezer bij de hand te nemen. Al is het stiekem ook een strategie van me. Kijk, over dertig jaar gaat misschien niemand mijn romans nog lezen. Maar door mijn hervertellingen van de Koran en van Duizend-en-een-nacht heb ik mezelf mee in de wereldliteratuur gewrongen. Tussen Mohammed de profeet en Sheherazade eis ik mijn plaatsje op, al is het maar door mijn eigen versie van de verhalen te vertellen. Met mijn hervertelling wilde ik ook een bijdrage leveren aan de Nederlandse literatuur. Ik wil dat het boek in de bibliotheken komt te staan, zodat generaties van lezers toegang krijgen tot de schoonheid van Duizend-en-een-nacht.

Meer weten en lezen over Kader Abdolah?

Kader Abdolah debuteerde in het Nederlands taalgebied in 1993 met De adelaars. Voor zijn debuut ontving Abdolah de Gouden Ezelsoor, de prijs voor het bestverkochte literaire debuut van dat jaar.

Het is lang niet de enige prijs die Kader Abdolah in de wacht wist te slepen met zijn boeken. Zo won hij voor De meisjes en de partizanen in 1995 de Charlotte Köhler Stipendium en ontving hij de E. du Perronprijs voor Spijkerschrift in 2001.

Kader Abdolah heeft een speciale band met de Boekenweek. Niet alleen mocht hij in 2011 met De kraai het boekenweekgeschenk schrijven, waarmee hij in een rijtje terechtkwam met schrijvers als Adriaan van Dis en Connie Palmen, ook werd zijn Het huis van de moskee in 2007 al verkozen tot het op een na beste Nederlandse boek aller tijden. De eerste plaats ging naar De ontdekking van de hemel van Harry Mulisch.

Benieuwd naar de lievelingsboeken van Kader Abdolah? Voor de nieuwsredactie van de VRT maakte Abdolah ooit een lijstje met de vijf boeken die zijn leven hebben veranderd, met onder andere de avonturenroman Moby Dick van Herman Melville en Laat me nooit alleen van Nobelprijswinnaar Kazuo Ishiguro.

Kader Abdolah vluchtte van Iran naar Nederland, waar hij de Nederlandse taal eigen probeerde te maken. Later vertelde hij in een interview dat de kinderboeken van Annie M.G. Schmidt hem daarmee goed geholpen hebben.