Zoeken
Bekijk alle artikelen van
Watcharita Aroon

Boekenlijstjes aan de macht

Trouw en NRC worden het nooit eens over de populairste boeken van de week, het CPNB geeft weer hele andere cijfers en uitgeverijen lijken hun kans schoon te zien. Zijn de lijsten in de Nederlandse boekenbijlagen een beïnvloedbare marketingtool? Waarom kijken we eigenlijk nog naar die top drie?

Iedereen houdt van lijstjes
Ook de gevorderde lezer die zijn ogen dagelijks over bladzijden bedrukt krantenpapier en de knisperende pagina’s van een dikke pil laat gaan, kan de verleiding van een lijstje op zijn tijd niet weerstaan. Het liefst valt zijn blik toch minstens een keer per week op zo’n versimpelende opsomming die alles reduceert tot een paar regels of cijfers. Dat blijkt wel uit de meeste boekenbijlagen van Neerlands grote kranten. Hoewel deze lezer zijn smaak altijd verfijnder heeft ingeschat dan die van het gros, smult ook hij van de verschuivingen in de top drie. Zie je wel, denkt hij, en: wát, díe auteur?! Toch maar eens iets van lezen dan.

In NRC Handelsblad, Trouw, HP/De Tijd, Het Parool, Nederlands Dagblad en De Groene Amsterdammer is elke week te vinden welke boeken er het best zijn op dat moment – nou ja, welke boeken er het best verkocht worden. Of draait het om de recensies, het aantal vermeldingen op Twitter of keus van de redactie? Worden trouwens ook de kookboeken en thrillers meegenomen, en gaat het om die week of de hele maand? Handig, die lijstjes, maar eigenlijk weet je niet echt wat je leest.

De top-zoveel die in sommige Nederlandse dagbladen voorkomt is een vlugge bevrediging van onze behoefte om ook in de boekenwereld altijd op de hoogte te zijn van de laatste stand van zaken. Maar het blijkt niet de meest doorzichtige informatievoorziening in de weekendbijlagen. In de kleine lettertjes – wie een krant van vijftig pagina’s doorwerkt heeft daar geen tijd voor – lezen we dat NRC Handelsblad verslag doet van de verkoopcijfers van twaalf grote boekhandels. Trouw vermeldt ‘best verkocht’ én ‘best besproken’, maar om welke tijdspanne en welke genres het gaat wordt niet duidelijk. In Het Parool zijn ze wel rechtdoorzee: de twintig best verkochte fictie en non-fictie van boekhandel Scheltema die week. En Nederlands Dagblad raadpleegt alleen christelijke boekhandels. De Volkskrant is misschien wel de enige die zich afzijdig houdt van de oneerbiedige ranking van boeken, maar wijdt wel elke week een bladzijde aan een lijstje ‘signaleringen’. De ordelijke lay-out is ook voor hen te aantrekkelijk.

Ieder een eigen top drie
Wat de meeste abonnees niet zien, is dat de lijstjes van de dagbladen die op het eerste gezicht objectief lijken te zijn, zoals NRC en Trouw, nagenoeg altijd verschillen. Waar in het NRC Stephen Fry’s Mythos op 2 pronkte, kwam dat boek in datzelfde weekend in de top van Trouw helemaal niet voor. Daar stond De verdwijning van Josef Mengele op 3, terwijl dat boek van Olivier Guez ontbrak in de top tien van NRC. De kleine lettertjes worden dan ineens interessant. Is zo’n top van verkoopcijfers dan niet een vaststaand gegeven?

In principe zijn de totale verkoopcijfers in Nederland dat natuurlijk wel, en de gegevens zijn voor iedereen in te zien. Het CPNB houdt bij wat er per week verkocht wordt in meer dan negenhonderd Nederlandse boekwinkels in De Bestseller 60. Toch wijken de dagbladen af van de noteringen van deze organisatie. In de week dat Trouw en NRC van mening verschilden over wie in de top drie stonden, geeft ook het CPNB een andere invulling. Bijvoorbeeld Katja Happes Veel valse hoop, de nummer 7 van NRC, was daarin helemaal niet te vinden. En vier romans uit deze top tien worden door noch Trouw noch NRC vermeld: Suzanne Vermeer, Santa Montefiore, David Baldacci en Jill Mansell.

Trouw geeft helaas niets prijs over de samenstelling van het lijstje. NRC vermeldt wel de herkomst van haar top tien en is daarom middelpunt van deze kritische analyse. In de bijlage worden twaalf boekwinkels genoemd die hun bestverkochte boeken doorgeven. Het lijkt alsof NRC zo een doorsnee van de Nederlandse samenleving geeft, maar dat valt tegen. De boekwinkels zijn niet goed over Nederland verspreid: vijf provincies leveren geen informatie, drie boekhandels zitten rondom Amsterdam. Daarnaast bestaat de lijst voornamelijk uit literaire boekhandels, die vaak niet alle genres in hun aanbod hebben: onder andere Schimmelpennink (Amsterdam), Spijkerman (Eindhoven) en Godert Walter (Groningen).

Waarom gebruikt NRC niet die bestsellers top zestig? Waarschijnlijk heeft het alles te maken met hun doelgroep. De top zestig legt af en toe onverbiddelijk de lectuurliefde van Nederland bloot. Denk aan Gordons biografie die binnenkwam op 1 en daarna wekenlang bovenaan de lijsten pronkte. Romantische lectuur, zelfhulpboeken en Jamie Olivers 5 Ingrediënten: snel en simpel koken, onthullen wekenlang wat Nederland het liefst leest – terwijl NRC de lekkerwegleesboekjes angstvallig verbergt voor zijn kritische lezer.
Vorig jaar hielden Astrid Holleeder en Dan Brown met hun onbeweeglijke positie lange tijd andere boeken uit de top drie, maar niet bij NRC, waar na twee weken De heilige Rita van Tommy Wieringa op 1 verscheen. NRC denkt dat NRC-lezers het niet willen weten en bindt ze de oogkleppen alvast voor door hun top op de verkoopcijfers van literairdere boekwinkels te baseren. Zij krijgen hun verwachte portie Haruki Murakami, Pieter Waterdrinker en Marjoleine de Vos. Moeilijk, literair, serieus, maar geen afspiegeling van de Nederlandse boekenmarkt. Misschien wel van de NRC-lezer, maar dat staat er dan weer niet bij.

Sjoemelgevoeligheid
De noodzaak om te weten wat je leest, te weten waar de lijstjes op gebaseerd zijn, zit in de macht die de lijstjes hebben in de boekenwereld. De top-zoveels in de boekenbijlagen beïnvloeden ongetwijfeld het koopgedrag van de lezer. Als blikvanger voor de doorbladeraar en uitgangspunt voor de duizenden andere lezers werken ze in op onze perceptie van het huidige boekenlandschap. We kopen wat al zoveel anderen blijkbaar goed vonden of praten erover. Daarnaast zijn de noteringen pronkmateriaal voor de auteurs en hun uitgeverijen. De notering wordt gebruikt om het boek nog meer aan de man te krijgen.

Nog meer dan een objectieve weergave van de huidige populariteit, is de boekentop-zoveel een marketingtool geworden om die populariteit te behalen. Zeker als elke krant zijn eigen top samenstelt, is die niet meer te controleren en dus ook beïnvloedbaar. Die sjoemelgevoeligheid heeft al geleid tot geruchten binnen het boekenvak. Sommige uitgevers zouden zelfs hun stagiaires sturen om op de dag van de Parool-telling de voorraden van hun auteur op te kopen bij Scheltema. Dus, hoewel die geordende opmaak natuurlijk heel verleidelijk is, laat je nou niet afleiden. Als je toch al graag leest, heb je vast ook oog voor de rest van de pagina – moge daar nou vaak de interessantste stukken staan.

Tip: Athenaeum Boekhandel plaatst elke week een overzicht van alle besproken boeken uit de boekenbijlagen, mét lijstjes van de belangrijkste punten.